""
close

  • Być wiernym Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej

     

  • WSPÓŁPRACA Z POLONIĄ

  • Polonia w Estonii

     

    Formalne działanie  mniejszości narodowych w Estonii opiera się o postanowienia Ustawy z dnia 26 października 1993 roku o Autonomii Kulturowej Mniejszości Narodowych (weszła w życie 28.11.1993; RT I 1993, 71, 1001). Jest on nie tyko swego rodzaju kodeksem postępowania, ale przede wszystkim daje tytuł prawny do stosowania dotacji finansowych na realizację projektów mniejszości narodowych. Kontrolę nad ich właściwą realizacją sprawuje minister Kultury. Natomiast wyspecjalizowane agencje zajmują się oceną merytoryczną poszczególnych projektów. W swojej polityce wobec mniejszości narodowych władze estońskie koncentrują się na kreowaniu polityki integracyjnej, co znajduje swoje odzwierciedlenie w przygotowywanych okresowo programach planowej integracji społecznej.

     

    Polonia statystycznie nie stanowi liczącej się grupy (ok. 1696 osób wg ostatnich danych Estońskiego Urzędu Statystycznego) i zamieszkuje głównie w województwach Harju (Tallinn) i Ida-Viru (Kohtla-Järve). Dostępne dane szacunkowe z różnych źródeł określają  ogólną liczbę Polaków nieco powyżej tej kwoty, włączając osoby posiadające polskie obywatelstwo w liczbie 468.  121 polskich obywateli posiada zezwolenie na pobyt stały w Estonii.

     

     Z perspektywy historycznej, Polacy w Estonii nie stanowili nigdy, pod względem wielkości, liczącej się grupy narodowej, choć tradycje ich zrzeszania się sięgają XVI wieku. Pierwsi Polacy pojawili się w Estonii wówczas, kiedy część Inflant została przyłączona do Królestwa Polskiego i Księstwa Litewskiego. Nasza obecność pozostawiła dość wyraźny swój ślad w historii kraju. Ma to związek m.in. z miastem Tartu (Dorpat) i miejscowym Uniwersytetem. Historia miasta sięga końca XVI wieku, kiedy król Stefan Batory nadał mu prawa i lagę w polskich barwach narodowych. Ufundował również szkołę jezuicką, przekształconą później w kolegium. Przy niej powołano do życia seminarium oraz gimnazjum. Kiedy Królestwo Polskie przeszło w ręce Szwedów, na fundamentach kolegium król Gustaw II Adolf utworzył uniwersytet. Od tego czasu uważa się, iż Dorpat stał się stolicą kultury i nauki.

     

    Jedną z ważnych dat istnienia polskości w  Estonii jest 1828 rok, kiedy to powstał w Dorpacie Konwent Polonia, jako najstarsza polska korporacja akademicka na świecie. Założona została przez polskich studentów z Wilna. Tworzone przez studentów organizacje miały na celu krzewienie polskiej kultury i tradycji oraz wzajemną pomoc, w tym materialną. Aż do I wojny światowej językiem wykładowym na tej uczelni był niemiecki, dlatego też od 1831 roku, kiedy władze carskie zlikwidowały Uniwersytet Wileński i Uniwersytet Warszawski, Dorpat stał się głównym miejscem studiów Polaków z zaboru rosyjskiego. Według dostępnych danych szacunkowych, w Dorpacie wykształciło się ponad 2,5 tys. Polaków .

     

    Powołanie Związku Narodowego Polaków w Estonii – pierwszej polonijnej organizacji, wiąże się bezpośrednio z wizytą Ignacego Mościckiego w Tartu w 1930 roku. Polacy mieszkający w Tallinie oraz Tartu stanowili dobrze wykształconą grupę ludzi. Dzięki znajomości języka estońskiego łatwiej było im funkcjonować w miejscowym społeczeństwie, zyskując szacunek i uznanie. W tym czasie przybyli również pierwsi duszpasterze – ojciec Feliks Wierciński, który pracował przez kilka lat w Parnawie i Rakvere, a w Tallinie posługę kapłańską prowadził ks. Wincenty Dejnis. Polskich duchownych wspomagały misjonarki Świętej Rodziny, zajmujące się katechezą polskich dzieci. Trzy lata później, dzięki staraniom Związku utworzono pierwszy lektorat języka polskiego prowadzony przez profesora Uniwersytetu Warszawskiego, Jerzego Kaplińskiego.

     

    W okresie międzywojennym głównym powodem przyjazdu Polaków do Estonii była praca. Werbunek polskich robotników sezonowych rozpoczął się z chwilą podpisania w 1938 roku Układu między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Estońską w sprawie polskich robotników. Dotyczył on zwłaszcza zatrudniania górników oraz robotników przemysłowych. Emigranci polscy pracowali przede wszystkim przy budowie kolei, w przemyśle stoczniowym i rzemiośle. Ze względu na ich rozproszenie, zawieranie małżeństw z miejscową ludnością i brak kontaktu z Polską, następowało szybkie wynarodowienie.

     

    W czasie wojny Związek Narodowy Polaków praktycznie przestał istnieć, zlikwidowano lektorat polski, a Jana Kaplińskiego skazano na zsyłkę do sowieckiego obozu. Spośród 1500 obywateli polskich pozostała zaledwie jedna trzecia. Po wojnie, jako efekt sowietyzacji, z całego obszaru b. ZSRR zaczęto przesiedlać do Estonii obywateli Rosji, Białorusi, Ukrainy, w tym również ludność polską z dawnych ziem II Rzeczpospolitej. Najliczniejsza jednak ich grupa przybyła do Estonii na przełomie lat 50 i 60-tych, by podjąć pracę na terenach Wironii (północno-wschodnia część Estonii) w kopalniach łupków bitumicznych. Z obawy przed utratą pracy i szykanami nie przyznawano się do polskiego pochodzenia ani katolickiej wiary, nie rozmawiano w języku polskim i nie nauczano go. Życie polonijne koncentrowało się wokół Kościoła. Przez dziesiątki lat katolicyzm utożsamiany był w tym kraju z Polakami.


    I do dzisiaj jest to obowiązująca tradycja. Obecnie polscy duszpasterze prowadzą posługę kapłańską w Tallinnie, Achtme, Narwie, czy Sillamäe wspomagając zacieśnianie więzi z macierzą. W Achtme i Narwie aktywnie działają Siostry Felicjanki, niosące pomoc najbiedniejszym, prowadząc jednocześnie działalność kulturalno-oświatową wśród rodzin o polskich korzeniach. Współpraca Ambasady z polskim duchowieństwem jest na najwyższym poziomie, znajdując uznanie u hierarchów kościelnych. Apostolski wysłannik Papieża Franciszka do Estonii, bp Philippe Jourdan wypowiada się w tych sprawach z należną atencją.

     

    W 1992 roku, w niepodległej już Estonii, osoby polskiego pochodzenia reaktywowały swoją działalność związkową, powołując do życia Towarzystwo Kultury Polskiej „Polonia”, które następnie zostało przekształcone w Związek Polaków w Estonii „Polonia” (ZPE). Tradycją nawiązuje on do Związku Narodowego Polaków z 1930 roku.

     

    Estońska Polonia choć nie stanowi politycznie i kulturowo liczącej się grupy narodowościowej, w ostatnim czasie, zmieniając profil i zakres działania, coraz bardziej zaczęła zyskiwać na znaczeniu, zdobywając zasłużone uznanie. Dostrzegane są efekty jej pracy w miejscowym środowisku. Niezmiennie, głównym problemem pozostaje  słaba znajomość języka polskiego i bardzo ograniczona języka estońskiego wśród osób deklarujących polskie pochodzenie.

     

    W 2016 roku powastał swego rodzaju oddział ZPE w Tartu. Z reguły są to mieszane polsko-estońskie rodziny, które podjęły samodzielną działalność już w 2015 r. i z czasem bardziej się integrowały, poszerzając liczbę swoich uczestników i sympatyków. Zdobyli zaufanie, wsparcie i praktyczne uznanie władz miasta. Przygotowują własne programy i co najważniejsze, są grupą ludzi kultywujących i polską i estońską kulturę oraz język, ze względu właśnie na mieszany charakter rodzin. Do ZPE z kolei należy raczej starsze, urodzone na terenach tzw. Kresów Wschodnich, pokolenie. Młodzież, generalnie reprezentowana jest w bardzo ograniczonym zakresie, na swój sposób też angażuje się w działania na rzecz pełnej identyfikacji z Polską, jej kulturą i tradycją. Swoje plany z ojczyzną przodków raczej wiąże w wymiarze praktycznym – studia, działalność biznesowa.

     

    Formalnie rzecz biorąc, jedna organizacja polonijna w Estonii, Związek Polaków w Estonii „Polonia” aktywnie stara się realizować wiele pożytecznych i pozytywnie postrzeganych w swoich środowiskach działań. Mimo ograniczonej liczby swoich członków, wszyscy przyznają się do ścisłych związków z Polską, czują się Polakami i fakt ten jest dla nich powodem do dumy. Starają się też, na miarę swoich możliwości, pielęgnować polskość i tradycje historyczne. Są grupą zintegrowaną a ich działalność znajduje też uznanie pośród Polaków migrujących i czasowo przebywających w Estonii. Odbywają się spotkania z przedstawicielami władz najwyższych odwiedzających Estonię. W 2015 r. doszło do spotkania przy okazji wizyty w RE Prezydenta RP, Pana Andrzeja Dudy. W 2016 r. odbyło się wyjątkowo ciepłe, merytorycznie bardzo ważne z punktu widzenia interesów naszych Rodaków, spotkanie ze składającym wizytę w Estonii Marszałkiem Senatu RP, Panem S.Karczewskim i delegacją parlamentarną. Stało się ono dobrą okazją do wymiany poglądów i informacji o życiu i działaniu estońskiej Polonii z jednej strony, a nowych możliwościach i polonijnej polityce Senatu RP, z drugiej. Rodacy uznali je za niezwykle potrzebne i owocne, tym bardziej, że od dłuższego już czasu takiej możliwości nie było. Przekazane przez delegację parlamentarną informacje i zapewnienia pomocy przyjęte zostały z wielką nadzieją na przyszłość. Liczne są ponadto spotkania i dyskusje przy różnych okazjach z przedstawicielami świata nauki, twórcami kultury, duchowieństwa. Godne odnotowania jest zaangażowanie Polonii w działalność kulturalną I hęć prezentowania podczas różnorodnych spotkań i imprez wszystkich grup mniejszościowych swoich osiągnięć. Oferta naszej Polonii budzi zawsze żywe zainteresowanie innych mniejszości narodowych. Do niedawna, z inicjatywy i przy wydatnym wsparciu, w tym  finansowym, Ambasady RP w Tallinnie organizowana była przez 3 lata polonijna impreza kulturalna o zasięgu ogólnokrajowym: Festiwal Kultury Polonii Estońskiej. W jego ramach wszystkie grupy polonijne w Estonii miały możliwość zaprezentowania swojego dorobku kulturalnego szerokiemu odbiorcy, zwłaszcza estońskiemu. Przedsięwzięcie to było najlepszym promotorem integrującej się pod względem  kulturowym Polonii z jednoczesną promocją własnych tradycji i spuścizny historycznej. Aktywny jest i coraz bardziej znany profesjonalnie promujący polski folklor zespół polonijny „Lajkonik”. Czyni to zarówno w Estonii, jak i poza jej granicami. Ambasada RP w Tallinnie aktywnie wspiera jego działania we wszystkich możliwych wymiarach.

     

    Priorytetowym problemem w naszej współpracy pozostaje nauczanie języka polskiego dzieci i młodzieży polonijnej, bądź wywodzących się z rodzin o korzeniach polskich. W ostatnim czasie odnotowujemy wzrost zainteresowania możliwościami nauczania języka polskiego, zwłaszcza dzieci z małżeństw mieszanych. Ale nie tylko najmłodsi są w tym względzie podatnym materiałem pedagogicznym, również osoby starsze wiekowo zgłaszają swoją gotowość wzbogacania mowy ojczystej. Jest to jeden z najważniejszych kanałów nawiązywania nowych kontaktów, wzbogacania wiedzy młodego pokolenia o Polsce i rozwoju możliwości bliższego poznawania kraju ojczystego. W chwili obecnej w Estonii działa efektywnie w Tartu, zorganizowany wspólnym wysiłkiem miejscowej Polonii i konsula RP punkt nauczania języka polskiego. W 2017 roku wznowiliśmy punkt nauczania przy ZPE w Tallinnie. Aktywnie wspiera te działania lektorka języka polskiego na Uniwersytecie w Tartu. Oba punkty cechuje dynamika działania i duże zainteresowanie, przyciągają coraz więcej dzieci i młodzieży, a także osoby starsze wiekowo, dla których dotychczas język rosyjski był jedynym środkiem porozumiewania się. Tak więc, dzięki wspólnym działaniom Polonii i Ambasady RP, w porozumieniu z instytucjami krajowymi wzbogacona została baza nauczania języka polskiego, inspirując środowisko polonijne do poszukiwania możliwych rozwiązań formalnych. Uznajemy, iż własna inicjatywa i wysiłek w tym kierunku, by udało się doprowadzić do inicjacji idei stworzenia możliwości nauczania języka dla dzieci polonijnych, w tym pochodzących z małżeństw mieszanych, wykorzystując do tego celu posiadane na miejscu możliwości, jest jak najbardziej właściwa. Kwestia znalazła się również w centrum dyskusji na spotkaniu z Marszałkiem Senatu RP, gdzie Polonia otrzymała zapewnienie, iż po spełnieniu wymogów formalnych będzie mogła z pewnością liczyć na przychylność i pomoc tej instytucji w urzeczywistnieniu tego zadania.

     

    Jedną z istotnych dziedzin współdziałania Polonii i Polaków w Estonii i naszej placówki pozostają miejsca polskiej pamięci narodowej. Polonia wspiera i współpracuje aktywnie w tym obszarze z Ambasadą RP. Wciąż odkrywane są nowe ślady polskości i chociaż w ogólnym wymiarze tych miejsc nie ma zbyt wiele i rozsiane są na całym terytorium kraju, czasami zapomniane, to jednak okresowa obecność Polski na tych ziemiach pozostawiła swój ślad w historii Republiki dość wyraźnie. Szczególny jest w tym kontekście związek z Uniwersytetem w Tartu. Należy podkreślić, iż dziewięciu Polaków otrzymało doktoraty honoris causa tej uczelni. W 1930 roku doktorem honorowym prawa został Ignacy Mościcki, zaś do tego grona dołączyli następnie m.in. Tytus Chałubiński, Bolesław Limanowski czy Konstanty Skirmut. Królowi Batoremu i polskim studentom poświęcona została tablica na gmachu Uniwersytetu. W miejscowości Valga odsłonięto obelisk również poświęcony Królowi Batoremu. Na wzgórzu zamkowym w Rakvere stoi pomnik, na postumencie którego, wśród napisów w kilku językach widnieje też tekst w języku polskim: "1602-1605 Gród należał do Rzeczypospolitej Obojga Narodów". W Haapsalu można zobaczyć dowody świadczące o gościnnych występach w tym mieście słynnego tenora Jana Kiepury. Jest też pamiątkowa tablica na budynku, w którym zamieszkiwała Maria Kruszewska. Na terenie gminy Viimsi niedaleko Tallinna znajduje się tzw. „Estoński Sulejówek”. W 1918 roku dowódca Sił Zbrojnych Estonii, gen. Johan Laidoner poślubił Polkę Marię Kruszewską. Mieszkali w miejscowym dworku, gdzie w chwili obecnej znajduje się Państwowe Muzeum Wojska jego imienia, a jedna z ekspozycji jest poświęcona związkom polsko-estońskim. Znalazła tam swoje miejsce, odrestaurowana przez Ambasadę RP tablica pamiątkowa Marszałka Józefa Piłsudskiego. Przy starej Bramie Morskiej w Tallinnie znajduje się tablica upamiętniająca brawurową ucieczkę internowanego we wrześniu 1939 roku, polskiego okrętu podwodnego ORP „Orzeł”. Na wzgórzu nazywanym „Poolamägi”(„Polska Górka”), cmentarzu katolickim, którego znaczną część stanowiły groby Polaków przybyłych do Estonii jeszcze w XIX w. znajduje się symboliczna płyta informująca o zbiorowej mogile Polaków. To miejsce wspólnych spotkań przedstawicieli Ambasady i Polonii, jako wyraz pielęgnowania pamięci Rodaków. Sam cmentarz został zniszczony po II wojnie światowej. Dzięki osobistemu zaangażowaniu i działaniu jednego z wybitnych historyków stosunków polsko-estońskich, prof. Raimo Pullata, w 2008 roku w Rakvere odsłonięto pomnik z tablicą poświęconą pamięci Stanisława Herbsta, który urodził się i spędził pierwsze lata życia w tym mieście. Wspólnie z przedstawicielami estońskiej władz samorządowych troszczymy się również, by utrzymanie tych miejsc było we właściwym stanie.

     

    Polska mniejszość narodowa w Estonii jest coraz bardziej zauważalna w życiu społecznym Estonii, jest bardziej świadoma swojego pochodzenia i dumna ze swoich polskich korzeni. Broni interesów Polski i promuje je w należnym wymiarze. Estońscy Polacy mają różne doświadczenia życiowe, różne orientacje polityczne, ale łączy ich jeden wspólny cel: budowanie i umacnianie dobra Polaków i Polski oraz kształtowanie właściwego obrazu i promocji swojej Ojczyzny w kraju pobytu. W naszej współpracy kładziemy akcent na większą zwartość i poświęcenie, w duchu lepszego zrozumienia interesu wspólnego. Wychodzimy z założenia, iż tylko wspólny, dobrowolny wysiłek przynosi wymierny efekt i może zostać zauważony i doceniony w estońskim społeczeństwie, przynosząc konkretne korzyści w postrzeganiu w kraju zamieszkania, znaczenia i osiągnięć ich Ojczyzny.

     

    Ambasada RP w Tallinnie stara się w miarę regularnie organizować tradycyjne spotkania z polskimi dziećmi i młodzieżą z udziałem ich rodzin, których celem jest rozwijanie wzajemnych kontaktów i integracja środowiska wokół spraw polskich, w tym doskonalenie znajomości mowy ojczystej. Są to spotkania zarówno w siedzibie Ambasady RP, jak i organizacja wspólnych projektów na zewnątrz (Opera Narodowa, muzea czy Domy Pracy Twórczej, wspólne, polsko-estońskie przedsięwzięcia kulturalne). Traktujemy tą działalność, która znajduje duże uznanie wśród naszych Rodaków, priorytetowo i staramy się nadać jej coraz to nowe formy. W 2017 roku w grudniu polskie rodziny spotkały się na „warsztatach szopkowych”, przy okazji prezentacji krakowskich szopek w Estonii. Podobnego charakteru spotkanie  miało miejsce w Tartu.

     

    2018 rok w działalności polonijnej będzie miał szczególny wymiar. Celem nadrzędnym będzie godne uczczenie 100-lecia odzyskania Niepodległości przez Polskę i Estonię, do realizacji którego będziemy czynić wysiłki pozyskanie jak najszerszego grona Polonii, jak i Rodaków przybywających do Estonii w różnych celach.

     

    Drukuj Drukuj Podziel się treścią: